Kulak çınlaması (tinnitus): nedenleri, değerlendirmesi ve yönetimi

Kulak çınlaması nedir?

Kulak çınlamasının tıp dilindeki adı tinnitus’tur. ABD Ulusal Sağırlık ve Diğer İletişim Bozuklukları Enstitüsü (NIDCD), tinnitusu “dış kaynağı olmayan bir sesin algılanması” olarak tanımlar. Ses sizin işitme sisteminizde oluşur. Bu nedenle yanınızdaki kişi onu duyamaz.

Herkes bu sesi farklı tarif eder. En sık duyulan tanımlar çınlama, uğultu ve vızıltıdır. Ses sürekli olabilir ya da gelip gidebilir. Tek kulakta duyulabileceği gibi iki kulakta da duyulabilir.

NIDCD, belirtiler üç ay veya daha uzun sürdüğünde bunun kronik tinnitus sayıldığını belirtir. Amerikan Kulak Burun Boğaz ve Baş–Boyun Cerrahisi Vakfı (AAO-HNSF) ise altı ay ve üzerini “kalıcı” tinnitus olarak tanımlar.

Ne kadar sık görülür?

NIDCD, yetişkinlerin yaklaşık %10–25’inin tinnitus yaşadığını bildirir. Çınlama çocuklarda da görülebilir. AAO-HNSF’nin klinik uygulama kılavuzu ise ABD yetişkinlerinde %10–15 oranını verir. Aynı kılavuza göre etkilenen kişilerin yaklaşık %20’si klinik müdahale gerektirir.

NIDCD, dünya genelinde yetişkinlerin %14,4’ünün yaşamının bir döneminde tinnitus yaşadığını da bildirir. Rakamlar arasındaki farklar, çalışmaların soruyu nasıl sorduğundan kaynaklanır. Bazı araştırmalar “en az beş dakika süren atak” gibi bir eşik kullanır.

Bu sayıların size söylediği şey şudur: çınlama yaygındır ve çoğu kişide günlük yaşamı ciddi biçimde bozmaz. Ama sizi rahatsız ediyorsa, bu rahatsızlık tek başına değerlendirilmeye değer bir nedendir. Yalnız olmadığınızı bilmek de işin bir parçasıdır.

Subjektif ve objektif tinnitus

AAO-HNSF kılavuzu çınlamayı iki temel biçimde ayırır.

Tür	Ne anlama gelir
Subjektif tinnitus	Sesi yalnızca siz duyarsınız. En yaygın biçim budur.
Objektif tinnitus	Ses ritmik olarak atar, bazen kalp atışıyla aynı ritimdedir. Hekim steteskopla duyabilir. Tipik olarak, hekimin belirleyip tedavi edebileceği bir nedeni vardır.

Kılavuz ayrıca primer ve sekonder ayrımını yapar. Primer tinnitusun bilinen belirli bir nedeni yoktur ve genellikle işitme kaybıyla birlikte görülür. Sekonder tinnitus ise belirli bir nedenle ilişkilidir. Bu ayrımı sizin adınıza hekiminiz yapar.

İşitme kaybıyla ilişkisi

Çınlama çoğu zaman tek başına ortaya çıkmaz. Kılavuzun primer tinnitus tanımı, çınlamanın genellikle işitme kaybına eşlik ettiğini söyler.

StatPearls, sensörinöral işitme kaybının tipik belirtileri arasında şunları sayar: ilerleyici işitme kaybı, gürültülü ortamda anlama güçlüğü, tinnitus ve kulakta dolgunluk hissi. Yani çınlama, işitme sisteminizden gelen bir işaret olabilir.

Bu nedenle ilk adım nedeni tahmin etmek değildir. İlk adım, işitmenizin ölçülmesidir. Odyolojik değerlendirme, çınlamanın arkasında ölçülebilir bir işitme kaybı olup olmadığını gösterir.

Ölçüm bazen kaybın kaynağı hakkında da ipucu verir. Örneğin StatPearls, odyogramda 3000–6000 Hz aralığında görülen U biçimli çöküntüyü gürültü çentiği olarak tanımlar ve gürültüye bağlı işitme kaybıyla ilişkilendirir. Yüksek frekanslara doğru inen eğri ise yaşa bağlı işitme kaybında (presbiakuzi) tipiktir. Bu örüntüleri odyoloğunuz ve hekiminiz birlikte yorumlar.

Nedenler ve risk etkenleri

NIDCD, tinnitusun başlıca nedenleri ve risk etkenleri olarak şunları listeler:

• gürültü maruziyeti (işyeri, konser, askerlik gibi ortamlar)
• yaşlanmaya veya yüksek sese bağlı işitme kaybı
• ilaç yan etkileri (bazı ağrı kesiciler, antibiyotikler, kanser ilaçları)
• kulak kiri tıkanıklığı veya kulak enfeksiyonları
• baş veya boyun yaralanmaları

Aynı kaynak, daha az sıklıkta görülen nedenleri de sayar: Ménière hastalığı, çene eklemi (TMJ — temporomandibular eklem) sorunları, tümörler, damar anormallikleri, diyabet ve tiroid bozuklukları gibi kronik durumlar.

Bu liste bir tanı aracı değildir. Aynı ses birden çok nedenden kaynaklanabilir. Hangi nedenin sizde geçerli olduğunu ancak bir hekim değerlendirebilir.

Ne zaman mutlaka hekime başvurmalısınız?

Bazı bulgular çınlamanın hızla değerlendirilmesini gerektirir. StatPearls, aşağıdaki durumlarda tıbbi konsültasyon ve odyolojik değerlendirmenin şart olduğunu belirtir:

• Tek kulakta çınlama.
• Ani işitme kaybı. Ani gelişen işitme kaybı bir kulak burun boğaz acilidir; vakit kaybetmeden başvurun.
• Tek taraflı işitme kaybı.
• Baş dönmesi veya denge sorunu.
• Kulak ağrısı veya akıntısı.
• Hızla kötüleşen işitme.
• Zayıf konuşma ayırt etme skoru ya da tanısal belirsizlik.

AAO-HNSF kılavuzu bunu tamamlar: tek taraflı tinnitusta veya altı aydan uzun süren çift taraflı tinnitusta kapsamlı işitme değerlendirmesi hızla yapılmalıdır.

Sesin nabzınızla aynı ritimde attığını fark ederseniz bunu hekiminize mutlaka söyleyin. NIDCD, nabızla atan (pulsatil) tinnitusta MR veya BT gibi görüntülemenin istenebileceğini belirtir.

Çınlama günlük yaşamı nasıl etkiler?

AAO-HNSF kılavuzu çınlamayı etkisine göre de ayırır. Rahatsız edici tinnitus kişiyi sıkıntıya sokar ve yaşam kalitesini etkiler. Rahatsız etmeyen tinnitusun günlük yaşama etkisi ise en aza inmiştir.

Bu ayrım pratik bir sonuç doğurur. Kılavuzun önerdiği yaklaşımların çoğu, kalıcı ve rahatsız edici tinnitusu olan kişiler için tanımlanmıştır. Yani şikâyetin ne kadar sürdüğü kadar, sizi ne kadar zorladığı da önemlidir.

Uykuya dalmakta güçlük, dikkat dağınıklığı ve gerginlik sık dile getirilen zorluklardır. NIDCD, antidepresan veya anksiyolitik ilaçların ruh hâlini ve uykuyu yönetmeye yardımcı olabileceğini belirtir. Bu, çınlamanın kendisine yönelik bir tedavi değildir ve kararı hekiminize aittir.

Değerlendirme nasıl ilerler?

AAO-HNSF kılavuzu, klinisyenlerin ilk değerlendirmede hedefe yönelik öykü alması ve fizik muayene yapması gerektiğini söyler. NIDCD de ilk aşamada kulak yolundaki tıkanıklığın kontrol edilmesinden, ardından kulak burun boğaz uzmanına ve odyoloğa yönlendirmeden söz eder.

Odyolojik değerlendirmede genellikle saf ses odyometrisi, konuşma odyometrisi ve timpanometri birlikte kullanılır. Saf ses odyometrisi hangi frekansta kaç desibelde duyduğunuzu ölçer. Timpanometri ise orta kulağınızın işlevini gösterir; bu bir işitme testi değildir.

Sonuçlar hekiminizin değerlendirmesine girdi olur. Tanıyı hekiminiz koyar.

Randevunuza hazırlanırken

Kılavuz “hedefe yönelik öykü” der. Bu öyküyü siz anlatırsınız. Aşağıdaki bilgileri önceden düşünmeniz değerlendirmeyi kolaylaştırır:

• Çınlama ne zaman başladı? Aniden mi, yavaş yavaş mı?
• Tek kulakta mı, iki kulakta mı duyuyorsunuz?
• Sürekli mi, gelip gidiyor mu?
• Ses nabzınızla aynı ritimde atıyor mu?
• İşitmenizde bir değişiklik fark ettiniz mi?
• Baş dönmesi, kulak ağrısı veya akıntı var mı?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Gürültülü bir ortamda mı çalışıyorsunuz?

Bu soruların yanıtları, NIDCD’nin saydığı neden ve risk etkenleriyle doğrudan ilişkilidir. Somut yanıtlar hekiminizin işini kolaylaştırır.

Yönetim yaklaşımları — kılavuz ne öneriyor?

AAO-HNSF’nin 2014 tarihli klinik uygulama kılavuzu, kalıcı ve rahatsız edici tinnitusta şu yaklaşımları önerir:

1. Klinisyenler hastaları yönetim stratejileri konusunda eğitmelidir.
2. İşitme kaybı olan kişilere işitme cihazı değerlendirmesi önerilmelidir.
3. Klinisyenler bilişsel davranışçı terapiyi (BDT) önermelidir.

Kılavuz ayrıca ses terapisini bir seçenek olarak sayar; klinisyenler bunu sunabilir. NIDCD, ses terapileri arasında işitme cihazlarını, giyilebilir ses üreteçlerini ve akıllı telefon uygulamalarını sayar. Bunlar çınlamayı maskeleyebilir ya da dış sesleri daha belirgin hâle getirebilir.

Davranışsal müdahaleler başlığı altında NIDCD, bilişsel davranışçı terapiyi ve tinnitus yeniden eğitim terapisini (TRT — tinnitus retraining therapy) belirtir. Bu yaklaşımlar danışmanlık ve ses maruziyeti yoluyla belirtileri yönetmeye yardımcı olur.

Bu iki başlığın ortak yanına dikkat edin. Hiçbiri sesi susturmayı hedeflemez. Hedef, sesin günlük yaşamınızdaki ağırlığını azaltmaktır. Bu yaklaşımlar ruh sağlığı ve işitme alanındaki meslek mensupları tarafından yürütülür. Merkezimiz bu terapileri uygulamaz; hekiminiz uygun gördüğünde ilgili uzmana yönlendirilirsiniz.

İşitme cihazıyla maskeleme nasıl düşünülmeli?

İşitme cihazı çınlamayı ortadan kaldırmaz. Çevre seslerini yeniden duyulabilir kılarak çınlamanın öne çıkmasını azaltabilir. StatPearls, tinnitus maskelemeyi modern işitme cihazlarının gelişmiş özellikleri arasında sayar.

Bu seçeneğin size uygun olup olmadığı odyogramınıza ve şikâyetinizin ağırlığına göre belirlenir. Kesin bir sonuç vaadi verilemez.

Kılavuzun önermediği yöntemler

İnternette çınlamayı ortadan kaldırdığını öne süren pek çok yöntemle karşılaşabilirsiniz. AAO-HNSF kılavuzunun konumu nettir. Kılavuz şunları önermez:

• kalıcı ve rahatsız edici tinnitusun birincil tedavisi olarak rutin antidepresan, antikonvülzan, anksiyolitik veya intratimpanik ilaç uygulaması
• ginkgo biloba, melatonin, çinko ve diyet takviyeleri
• transkraniyal manyetik stimülasyon

Akupunktur için ise kılavuz öneri yapmaya yetecek kanıt bulunmadığını belirtir. NIDCD de tinnitus için özel olarak onaylanmış bir ilaç bulunmadığını yazar.

Günlük yaşamda dikkat edebilecekleriniz

Gürültü maruziyeti hem işitme kaybının hem çınlamanın bilinen risk etkenleri arasındadır. NIDCD bu maruziyeti işyeri, konser ve askerlik gibi ortamlarla örnekler. Gürültülü ortamlarda kulak koruyucu kullanmak maruziyeti azaltır.

Düzenli olarak gürültülü bir ortamda çalışıyorsanız, kişiye özel kalıplı koruyucular hazır tıpalara göre daha rahat kullanılır. Kulak kalıbı ve tıkaç seçenekleri ayrı bir konudur; ilgili rehberimizde ayrıntılı anlatılır.

Kulak kirini pamuklu çubukla temizlemeye çalışmayın. AAO-HNSF’nin kulak kiri kılavuzu pamuklu çubuk ve kulak mumu kullanımını önermez. Kulak kiri tıkanıklığı, NIDCD’nin saydığı çınlama nedenlerinden biridir. Tıkanıklık şüphesi varsa bunu hekiminiz değerlendirsin.

Son olarak bilgiyi hafife almayın. Kılavuzun ilk önerilerinden biri, kişinin yönetim stratejileri konusunda eğitilmesidir. Neyin önerildiğini ve neyin önerilmediğini bilmek, yanlış yönlendirmelerden korunmanızı sağlar.

Merkezimizin rolü ve sınırı

Merkezimiz teşhis koymaz ve tıbbi tedavi uygulamaz. Çınlamanızın nedeninin araştırılması bir kulak burun boğaz hekiminin işidir.

Bizim yapabileceğimiz iş şudur: odyolojik işitme testinizi yaparız ve bulguları hekiminizin değerlendirmesine sunulmak üzere raporlarız. Hekiminizin düzenlediği reçete, rapor veya odyogram doğrultusunda işitme cihazı değerlendirmesi ve uyarlaması yapılabilir. Mevzuat, cihaz uygulamasını bu belgelerden birine bağlar.

Çınlamanız sizi rahatsız ediyorsa randevu için bize ulaşabilirsiniz. Ani işitme kaybı, tek taraflı çınlama veya baş dönmesi varsa önce hekiminize başvurun.