Çocuklarda işitme kaybı: aileler için rehber

Neden erken fark etmek önemli?

T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, yenidoğan işitme taraması programının amacını şöyle tanımlar: işitme kaybının, çocuğun konuşma gelişimini etkilemeden erkenden saptanması.

Bu cümle bu sayfanın özetidir. İşitme, dil öğrenmenin girdisidir. Bir çocuk duymadığı sesi kendi konuşmasına taşıyamaz. Bu nedenle işitme kaybı, konuşma ve dil gelişimini etkileyebilir.

Aynı kaynağa göre işitme kaybı 1000 canlı doğumda 1–3 sıklıkla görülür. Bu, doğuştan görülen durumlar arasında en sık olanlardan biridir. Dünya Sağlık Örgütü ise 5–19 yaş arasında dünya genelinde yaklaşık 95,1 milyon çocuğun işitme kaybıyla yaşadığını bildirir.

Yaşa göre işitme ve iletişim gelişimi

Aşağıdaki tablo, ABD Ulusal Sağırlık ve Diğer İletişim Bozuklukları Enstitüsü’nün (NIDCD) yayımladığı gelişim kontrol listesine dayanır. Bir kontrol listesidir; tanı aracı değildir.

Yaş	Beklenen işitme ve iletişim davranışları
0 – 3 ay	Yüksek seslere tepki verir. Konuşulduğunda sakinleşir veya gülümser. Sesinizi tanır. Beslenirken ses karşısında emmeye başlar ya da durur. Agular; farklı ihtiyaçlar için farklı ağlar.
4 – 6 ay	Sesleri gözleriyle takip eder. Ses tonunuzdaki değişikliğe tepki verir. Ses çıkaran oyuncakları fark eder, müziğe dikkat kesilir. Konuşma benzeri babıldar ve birçok farklı ses çıkarır.
7 – 12 ay	Sesin geldiği yöne döner ve bakar. Ce-e ve el çırpma oyunlarından hoşlanır. “Bardak”, “ayakkabı” gibi yaygın nesnelerin adlarını anlar. “Buraya gel” gibi isteklere tepki verir. İlk yaş gününde bir veya iki kelimesi vardır.
1 – 2 yaş	Birkaç vücut bölümünü sorulduğunda gösterir. Basit komutları izler, basit soruları anlar. Kitaptaki resimleri adı söylendiğinde gösterir. Düzenli olarak yeni kelimeler edinir ve iki kelimeyi bir araya getirir.
2 – 3 yaş	Neredeyse her şey için bir kelimesi vardır. İki – üç kelimelik ifadeler kurar. Aile bireylerinin ve arkadaşlarının anlayacağı biçimde konuşur. Nesneleri adlandırır.

Bir not: NIDCD’nin listesi İngilizce konuşan çocuklar için hazırlanmıştır. Listenin “hangi yaşta hangi ünsüz sesin çıkarıldığı” ile ilgili maddelerini Türkçeye birebir aktarmadık. Bu maddeleri genel biçimde verdik, çünkü Türkçenin ses gelişimi sırası farklıdır.

Çocuklar aynı hızda gelişmez. Tabloyu bir sınav kâğıdı gibi değil, gözleminiz için bir çerçeve olarak kullanın.

Türkiye’de yenidoğan işitme taraması nasıl işler?

Program, 29 Eylül 2000’de Ankara’da pilot uygulamayla başladı. 2008 yılında 81 ilde ulusal program hâline geldi.

Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü’nün tanımladığı işleyiş şöyledir:

• Kamu, üniversite ve özel hastanelerde doğan her bebeğe, taburcu olmadan önce aynı hastanede tarama testi uygulanması hedeflenir.
• Riski olmayan veya ilk kez taranan bebeklerde TEOAE (geçici uyarılmış otoakustik emisyon) uygulanır. Protokol kapsamında ABR (işitsel beyinsapı yanıtı) da yer alır.
• Taramadan geçemeyen bebekler, ileri değerlendirme ve erken tedavi için referans merkezlerine yönlendirilir.

Zaman hedefleri

Adım	Hedef zaman
Tarama testlerinin tamamlanması	İlk 1 ay içinde
İşitme kaybının tanılanması	İlk 3 ay içinde
Cihaz ve rehabilitasyonun sağlanması	6 ay içinde

Bu üçlü hedef uluslararası literatürde 1-3-6 kuralı olarak bilinir. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) de aynı çerçeveyi kullanır: bir aylıktan önce tarama, üç aylıktan önce tanısal değerlendirme, altı aylıktan önce erken müdahale programına kayıt.

Bu takvimi bir baskı listesi gibi okumayın. Takvim, sizin adınıza kurulmuş bir güvenlik ağıdır. Bebeğiniz hastaneden taburcu olurken tarama yapıldıysa ilk adım tamamlanmıştır. Yapılmadıysa ya da sonucundan emin değilseniz, bunu bebeğinizin izlemini yapan sağlık kuruluşuna sorun. Sorunun yanıtı kayıtlarda vardır.

“Taramadan geçemedi” ne demek?

Taramadan geçememek tanı anlamına gelmez. Sonucun doğrulanması gerekir. CDC’nin uyarısı nettir: taramadan geçemeyen bebeğe tam bir işitme testi yapılmalıdır. Bunun mümkün olan en kısa sürede ve en geç üç aylıkken yapılması çok önemlidir.

CDC ayrıca risk etkeni bulunan büyük çocuklarda kapsamlı değerlendirmenin 2 – 2,5 yaş civarında yapılması gerektiğini bildirir.

Çocuklarda hangi işitme kaybı türleri görülür?

İşitme kaybı üç ana başlıkta incelenir. Ayrım, sorunun sesin iletiminde mi yoksa iç kulak ve sinir yolunda mı olduğuna göre yapılır.

• İletim tipi (konduktif) kayıp: Sorun dış kulak, kulak zarı, orta kulak ya da kemikçiklerdedir. Ses iç kulağa yeterince ulaşamaz. Çocuklarda en sık görülen tiptir.
• Sensörinöral kayıp: Sorun kokleada (iç kulak), işitme sinirinde veya merkezi sinir sisteminde bulunur.
• Mikst (karışık) kayıp: İki bileşen bir aradadır.

İletim tipi kaybın nedenleri şunlardır: kulak kiri tıkanıklığı, kulak yoluna kaçan yabancı cisim, kulak zarı delinmesi ve orta kulaktaki sıvı. Bu nedenlerin bir bölümü geçicidir ve hekim tarafından giderilebilir. Bu yüzden çocuklarda ilk adım her zaman kulak muayenesidir.

Geçici işitme kaybı: orta kulakta sıvı

Her işitme kaybı kalıcı değildir. StatPearls, efüzyonlu otitis mediayı — halk arasındaki adıyla seröz otiti — çocuklarda edinsel işitme kaybının en sık nedeni olarak tanımlar. Orta kulakta sıvı birikir ve sesin iletimi zorlaşır. Ortaya çıkan tablo iletim tipi işitme kaybıdır.

StatPearls’ün verdiği sıklık rakamları bu tabloyu somutlaştırır. Okul öncesi çocukların %19’unda işitme kaybı vardır ve bunun %65’i iletim tipidir. Okul çağında oran %15–19’dur; iletim tipi payı %88–93’e çıkar.

Nasıl fark edilir? Aynı kaynak şu ipuçlarını sayar:

• Sesler kısılmış ya da uzaktan geliyormuş gibi duyulur.
• Çocuğun kendi sesi kafasının içinde yankılanır.
• Konuşma ve dil gelişiminde gecikme görülebilir.
• Sınıfta dikkatsizlik veya davranış sorunları ortaya çıkabilir.

Bu tabloyu değerlendirmede timpanometri yardımcı olur. Timpanometri bir işitme testi değildir; orta kulağın işlevini ölçer. Düz çizgi biçiminde bir sonuç (Tip B) orta kulakta sıvıyı düşündürebilir.

İzlem ve tedavi kararı hekimindir. StatPearls, üç aydan uzun süren çift taraflı efüzyonda ve belirli bir kayıp düzeyinin üzerinde ventilasyon tüpünün gündeme geldiğini belirtir. Bu karar bir kulak burun boğaz hekimine aittir.

Aile ne zaman şüphelenmeli?

CDC, çocuklarda işitme kaybının erken uyarı işaretlerini şöyle sıralar:

• Bir yaşına kadar “anne”, “dede” gibi tek kelimeler söylememesi.
• Sizi gördüğünde başını çevirmesi, ama yalnızca adıyla seslendiğinizde çevirmemesi. Bu davranış çoğu zaman “dikkatini vermiyor” ya da “görmezden geliyor” diye yorumlanır. Oysa kısmi veya tam işitme kaybının sonucu olabilir.
• Konuşmanın gecikmiş ve net olmaması.

Bunlara ek olarak evde şunları gözleyebilirsiniz: televizyonun sesini yaşıtlarından belirgin biçimde daha açması, arkadan seslenildiğinde tepki vermemesi, kalabalık ortamda konuşmayı takip edememesi.

Bu işaretlerden biri sizi endişelendiriyorsa, beklemek yerine değerlendirme isteyin. Değerlendirme ağrısızdır ve sonuç normal çıkarsa da içiniz rahat eder.

Bir noktayı özellikle vurgulamak isteriz. Çocuklarda işitme kaybı çoğu zaman “duymuyor” biçiminde değil, davranış biçiminde görünür. Sınıfta dalgın görünmek, sık sık “efendim?” demek, televizyonun sesini açmak ya da kalabalıkta suskunlaşmak bu görünümlerden bazılarıdır. StatPearls, iletim tipi kayıpta çocukta konuşma ve dil gecikmesinin yanı sıra sınıfta dikkatsizlik veya davranış sorunlarının görülebileceğini belirtir.

Öğretmen gözlemi de değerlidir. Okuldan gelen “dinlemiyor” geri bildirimi, işitmenin değerlendirilmesi için yeterli bir gerekçedir.

Çocuklarda işitme nasıl test edilir?

Yöntem çocuğun yaşına ve iş birliği düzeyine göre seçilir.

Yöntem	Tipik yaş	Nasıl yapılır
Davranışsal gözlem odyometrisi (BOA)	Yaklaşık 0 – 6 ay	Bebeğin sese verdiği refleks ve davranış yanıtları gözlenir.
Görsel pekiştireçli odyometri (VRA)	6 ay – 2 yaş	Çocuk ebeveynin kucağında oturur. Sese başını çevirme yanıtı koşullanır; hareketli ve ışıklı oyuncakla ödüllendirilir.
Oyun odyometrisi (CPA)	2 – 4 yaş	Çocuk sesi duyduğunda bir etkinlik yapar: küp atma, halka takma, bilgisayar oyunu.
Konvansiyonel odyometri	Yaklaşık 4 – 5 yaş ve üzeri	Sesi duyunca düğmeye basma ya da el kaldırma.

Bu davranışsal yöntemlerin yanında nesnel testler de kullanılır. Otoakustik emisyon (OAE) iç kulaktaki dış tüy hücrelerinin işlevini ölçer ve çocuğun yanıt vermesini gerektirmez. İşitsel beyinsapı yanıtı (ABR) ise sesin kokleadan beyin sapına iletimini değerlendirir; test sırasında çocuk uyuyor olabilir.

Boys Town hastanesinin klinik yaklaşımı şudur: yaş aralıkları yalnızca kılavuzdur. Çocuğun en rahat olduğu ve ilgisini en uzun tutan yöntem seçilir.

Erken müdahale ne sağlıyor?

Sağlık Bakanlığı, erken tanı alan ve tedavi edilen çocukların üç yaşında yaşına uygun dil sonuçlarına ulaştığını bildirir. Aynı kaynak, müdahalenin altı aydan önce başlamasını kritik bulur.

CDC’nin ifadesi şöyledir: işitme kaybı olan çocuklar hizmet almaya ne kadar erken başlarsa, tam potansiyellerine ulaşma olasılıkları o kadar yüksektir.

Hakemli literatür de bu yönü destekler. İşitme kaybının erken saptanmasını inceleyen bir çalışma, altı aylıktan önce tanı ve müdahale alan çocuklarda anlamlı olumlu etki bildirir. Etki; kelime dağarcığı, dilbilgisel anlama, cümle birleştirme ve kelime üretimi gibi alanlarda görülür.

Bunu bir baskı olarak okumayın. Bunu şöyle okuyun: elinizde kullanabileceğiniz bir zaman aralığı var ve bu aralık oldukça geniştir.

Dünya Sağlık Örgütü’ne göre çocuklarda işitme kaybının yaklaşık %60’ı önlenebilir nedenlerden kaynaklanır. Aşılama, güvenli dinleme alışkanlıkları ve akılcı ilaç kullanımı bu nedenler arasında sayılır.

Merkezimizin rolü ve sınırı

Merkezimiz teşhis koymaz ve tıbbi tedavi uygulamaz. Çocuğunuzun işitmesiyle ilgili tanı, bir kulak burun boğaz hekimi tarafından konur.

Merkezimizde çocuk işitme sağlığı kapsamında oyun odyometrisi yapılır. İşitme cihazı uygulaması ise mevzuat gereği yalnızca uzman hekimin düzenlediği reçete, rapor veya odyogram doğrultusunda yürütülür.

Çocuğunuzun işitmesinden kuşku duyuyorsanız randevu için bize ulaşabilirsiniz. Kulak ağrısı, akıntı ya da ani başlayan işitme azlığı varsa önce hekiminize başvurun.