Gürültüye Bağlı İşitme Kaybı ve Korunma Yolları

İşitme kaybı dünya genelinde yaygın bir sağlık sorunudur. Dünya Sağlık Örgütü, 2050’ye kadar yaklaşık 2,5 milyar kişinin bir dereceye kadar işitme kaybı yaşamasını öngörüyor. Bu tablonun içinde önlenebilir bir başlık var: gürültü.

Gürültü kulakta neyi bozar?

İç kulaktaki kokleada tüy hücreleri bulunur. Bu hücreler ses titreşimlerine yanıt verir. Ses enerjisini, beynin çözebileceği sinir sinyaline çevirirler.

Yüksek ses bu hücreleri yıpratır. NIOSH’un (ABD Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Enstitüsü) temel uyarısı açıktır: gürültüye bağlı işitme kaybı önlenebilir bir kayıptır. Ancak bir kez ortaya çıktığında kalıcıdır ve geri döndürülemez.

Gürültü maruziyeti, sensörinöral işitme kaybının – yani iç kulak ya da işitme siniri kaynaklı kaybın – bilinen nedenlerinden biridir. Hem mesleki maruziyet hem eğlence kaynaklı maruziyet bu gruba girer.

Bu kaybın odyogramda (işitme testi grafiği) tanıdık bir izi vardır. 3000–6000 Hz aralığında U biçiminde bir çöküntü görülür. Odyolojide buna gürültü çentiği (noise notch) denir.

Geçici uğultu ile kalıcı kayıp arasındaki fark

Yüksek sesli bir ortamdan çıktıktan sonra kulağınız çınlayabilir. Sesler bir süre boğuk gelebilir. Bu tabloya geçici eşik kayması denir; belirtiler bir süre sonra gerileyebilir.

Geçici olması, zararsız olduğu anlamına gelmez. NIOSH, tekrarlayan gürültü maruziyetinin kalıcı bir kayba yol açtığını belirtir.

Kalıcı kayıp genellikle sessizce ilerler. Önce yüksek frekanslar zayıflar. Bu yüzden ilk şikâyet çoğu zaman şu cümledir: “Duyuyorum ama anlamıyorum.” Gürültülü ortamda konuşmayı takip etmek belirgin biçimde zorlaşır.

Kendinizde neyi kollamalısınız?

Gürültü maruziyetiniz varsa, birkaç belirtiyi takip etmeniz yararlı olur. StatPearls, sensörinöral işitme kaybının tipik belirtilerini şöyle sıralar:

• işitmenin zamanla ilerleyen biçimde azalması
• gürültülü ortamda konuşmayı anlamakta güçlük
• tinnitus, yani kulak çınlaması
• kulakta dolgunluk hissi

Bu belirtiler tek başına bir tanı anlamına gelmez. Ancak hepsi bir işitme değerlendirmesini gerektirir. Tanı, hekim ve odyolog tarafından konur.

Kaybın günlük yaşam üzerindeki etkisi de önemlidir. Kaynaklar, ele alınmayan sensörinöral işitme kaybında yaşam kalitesinin belirgin biçimde düştüğünü ve sosyal izolasyon riskinin arttığını belirtir.

Ne kadar ses, ne kadar süre?

NIOSH’un önerdiği maruziyet sınırı 85 dBA, sekiz saatlik zaman ağırlıklı ortalamadır. Enstitü bunun yanında 3 dBA değişim oranını kullanır. Her 3 dBA artış gürültüyü ikiye katlar ve önerilen maruziyet süresini yarıya indirir.

Aşağıdaki tablo, NIOSH’un bu iki ölçütünden çıkarılmıştır:

Ses düzeyi	Önerilen günlük süre
85 dBA	8 saat
88 dBA	4 saat
91 dBA	2 saat
94 dBA	1 saat
97 dBA	30 dakika
100 dBA	15 dakika

NIOSH, 85 dBA sınırında bile kırk yıllık maruziyette %8 fazladan mesleki işitme kaybı riski öngörür. Sınırda kalmak, riskin sıfırlandığı anlamına gelmez.

Kulaklıkla dinleme için ayrı bir ölçüt vardır. Dünya Sağlık Örgütü ile ITU’nun güvenli dinleme standardı, yetişkinler için haftada 40 saat, 80 dB düzeyini esas alır. Çocuklar için önerilen değer 75 dB’dir.

Kulaklıkla müzik dinlerken

Bu haftalık dozu günlük hayatta akılda tutmak zordur. Pratik karşılığı şudur: doz, ses düzeyi ile sürenin birlikte oluşturduğu yüktür. Sesi açtığınız gün, dinleme süresini kısaltmanız gerekir.

Birkaç basit alışkanlık işe yarar:

• Otobüste ya da sokakta sesi yükseltme ihtiyacı duyuyorsanız, sorun ortam gürültüsündedir. Sesi açmak yerine çevre sesini yalıtan bir kulaklık daha korumalıdır.
• Yanınızdaki kişi kulaklığınızdan geleni duyuyorsa, ses düzeyi yüksek demektir.
• Uzun dinlemelerde ara verin. Kulağın da dinlenmeye ihtiyacı vardır.
• Çocukların cihazlarında ses sınırlaması ayarını açık tutun.

İş yerinde gürültü

Sanayi, liman, atölye ve inşaat ortamlarında gürültü günün büyük bölümüne yayılır. Bu ortamlarda tek bir önlem yeterli olmaz.

• Mümkün olduğunca kaynaktan uzaklaşın. Mesafe arttıkça kulağa ulaşan ses düzeyi düşer.
• Molalarınızı sessiz bir alanda geçirin. Kulağın toparlanmasına zaman tanıyın.
• Koruyucuyu vardiya boyunca takılı tutun. Kısa süreli çıkarmalar günlük ses dozunu artırır.
• İşitmenizi düzenli aralıklarla ölçtürün. Kayıp genellikle fark edilmeden başlar.

Koruyucu seçimini işinize göre yapmak gerekir. Bütün gün takılacak bir tıkaçta konfor, korumanın parçasıdır. Rahatsız eden bir koruyucu çıkarılır ve o anda koruma da biter.

Konser, düğün ve silah sesi

Eğlence kaynaklı gürültü de günlük dozunuza eklenir. Konser, düğün salonu ve kapalı mekânda amplifiye müzik bu grubun tipik örnekleridir.

Birkaç önlem kolayca uygulanabilir. Hoparlörlerin önünde durmayın. Ara ara sessiz bir alana çıkın. Yanınızda bir çift tıkaç bulundurun.

Ateşli silah sesi farklı bir kategoridir. Çok kısa sürer, buna karşılık şiddeti çok yüksektir. Atış yapıyorsanız kulak koruyucusu kullanmanız önerilir. Gürültü önleyici tıpaların tipik kullanıcıları arasında sanayi ve atölye çalışanları, avcılar ve motosiklet sürücüleri sayılır.

Hangi koruyucu size uygun?

Üç ana tip vardır ve amaçları birbirinden farklıdır.

Hazır tıpalar (köpük veya silikon). Kolay ulaşılır ve pratiktir. Zayıf tarafı yerleşimdir: doğru takılmazsa beklenen zayıflatmayı vermez. Standart tıpalar ayrıca sesi dengesiz kısar.

Kişiye özel gürültü tıpası. Kulağınızın ölçüsü alınır ve tıkaç bu ölçüye göre üretilir. Ölçünün kalitesi belirleyicidir; mesleki kaynaklar, kişiye özel bir kalıbın başarısının yarısının ölçü kalitesine bağlı olduğunu belirtir. Uzun vardiyalarda konfor farkı hissedilir.

Müzisyen tıkacı. Geleneksel endüstriyel tıpalar yüksek frekansları alçak frekanslardan 15–20 dB daha fazla zayıflatır. Sonuç “tiz eksikliği”dir; müzik ve konuşma boğuklaşır. Müzisyen tıkaçları sesi frekans boyunca düzgün (uniform) biçimde zayıflatır. Böylece müziğin tonal dengesi ve konuşmanın netliği korunur. Ses orijinaliyle aynı kalitede, yalnızca daha sessiz duyulur. Filtreler farklı zayıflatma değerlerinde üretilir; 15 dB ve 25 dB yaygın seçeneklerdir. 25 dB’lik filtre, davulcuların ve amplifiye mekânlarda çalanların ihtiyacına yanıt verir.

Yüzücü tıpası bu grupta yer almaz. Onun amacı akustik değildir; kulağa su girişini engellemektir. Üç tipin farkı şöyle özetlenebilir:

	Gürültü önleyici tıpa	Müzisyen tıkacı	Yüzücü tıpası
Amaç	Yüksek gürültüde işitmeyi korumak	Sesi kalitesini bozmadan kısmak	Kulağa su girişini engellemek
Akustik davranış	Zayıflatma; standart tıpalarda tizler daha çok kesilir	Düz (uniform) zayıflatma; tonal denge korunur	Akustik amaç yok; su bariyeri
Filtre	Sabit veya filtreli	Değiştirilebilir filtre (ör. 15 dB / 25 dB)	Yok; tam kapatma
Tipik kullanıcı	Sanayi ve atölye çalışanı, avcı, motosikletli	Müzisyen, ses teknisyeni, orkestra üyesi, konser izleyicisi	Yüzücü, dış kulak iltihabı öyküsü olan kişi

Hangi tipin size uygun olduğu; işinize, maruz kaldığınız ses düzeyine ve kulak yapınıza göre belirlenir.

Ne zaman değerlendirme gerekir?

Bazı durumlarda hekim değerlendirmesi şarttır. StatPearls, aşağıdaki başlıklarda tıbbi konsültasyonu ve odyolojik değerlendirmeyi zorunlu sayar:

• ani işitme kaybı
• tek taraflı işitme kaybı
• hızla kötüleşen işitme
• tek kulakta çınlama
• kulak ağrısı veya akıntısı
• baş dönmesi veya vertigo

Ani gelişen işitme kaybı bir kulak burun boğaz acilidir. Vakit kaybetmeden bir hekime başvurun.

Gürültülü bir ortamda çalışıyorsanız, düzenli odyolojik değerlendirme koruyucu bir alışkanlıktır. Merkezimizde odyolojik işitme testi yapılır. Kişiye özel kulak kalıbıyla gürültü önleyici tıkaç, müzisyen tıkacı ve yüzücü tıpası hazırlanır. Randevu için bizimle görüşebilirsiniz.